Pregeth yr Esgob Mary yng Ngwasanaeth Coffa Aberfan 2026

Wedi'i draddodi yn Eglwys Dewi Sant, Merthyr Tudful - Dydd Mawrth, 20 Hydref 2026.

Does dim geiriau digonol ar gyfer yr achlysur hwn: 144 o fywydau gwerthfawr wedi’u cymryd yn sydyn, yn eu plith 116 o blant ysgol, wedi’u lladd mewn trychineb a ysgwydodd y genedl hon a’r byd.

Beth ellir ei ddweud yng ngwyneb galar a cholled mor annirnadwy?

Mae coffáu yn air arall am gofio, ac mae cofio, yn llythrennol, yn golygu ceisio rhoi rhywbeth yn ôl at ei gilydd.

Yn wyneb galar o'r fath, trasiedi mor aruthrol, gall unrhyw feddwl am adfer, am drwsio'r hyn sydd wedi torri neu wneud pethau'n iawn, deimlo'n amhosibl. Fel ysgrifennodd y bardd T. Llew Jones, "mae colli bywydau mor werthfawr wedi bod yn anodd iawn." Chwe deg mlynedd yn ddiweddarach, mae'r boen yn dal i fod yn amlwg, ac mae cymaint yn dal i deimlo wedi torri.

Ac eto rhaid inni gofio beth ddigwyddodd, os oes unrhyw obaith o atal trychineb o'r fath rhag digwydd eto, ac os yw plant Aberfan am barhau i edrych ymlaen at ddyfodol mwy disglair. Mae angen dysgu, myfyrio a gwneud ymrwymiad dwfn i amddiffyn ein cymunedau, ein plant a diogelwch pawb yn barhaus. Mae'r dysgu hwnnw'n rhan o'r hyn sy'n gwneud heddiw mor bwysig: dyma sut rydym yn parhau i anrhydeddu cof y rhai a fu farw.

Mae'n rhan o ddirgelwch bywyd, weithiau, fod y rhai sydd wedi profi'r boen neu'r golled fwyaf yn ein helpu i ddod o hyd i ffordd trwy'r hyn sy'n teimlo fel tiriogaeth amhosibl. Mae geiriau o fewn y gymuned hon yn ein helpu i ddechrau cofio mewn ffyrdd sydd, fel mae'r gerdd y bydd Tillie a Luke yn ei darllen yn ei ddweud, yn anrhydeddu'r rhai a fu farw. Mae'r gerdd yn sôn am alar yng nghalon y gymuned hon sy'n eu hannog "i feithrin ymddiriedaeth a fydd yn para'n hirach na amheuon dwfn y gorffennol."

Yn union fel y mae'r rhai sydd â'r lleiaf yn aml yn fwyaf hael—ac mae cymunedau'r cymoedd wedi dangos hyn dro ar ôl tro, gan fod ymhlith y cymunedau mwyaf difreintiedig a mwyaf hael yng Nghymru, yn barod i rannu a chynnig cefnogaeth lle bo angen—felly hefyd, yn aml y rhai sydd wedi cael eu brifo, neu wedi dioddef y brofedigaeth ddyfnaf, sy'n dangos y sgaffaldiau mwyaf ystyrlon o gariad i ni. Gallwn ni i gyd ddysgu bod yn rhan o adeiladu'r gefnogaeth honno i eraill: cynnig gofal, cariad, a phresenoldeb tyner sy'n cyfleu'r posibilrwydd o obaith i'r rhai sy'n methu, am y tro, ei deimlo na'i hawlio drostynt eu hunain.

Rwyf wedi cael fy helpu'n fawr drwy ddarllen a chlywed gan y rhai a oedd agosaf at brofiad ofnadwy Aberfan chwe deg mlynedd yn ôl. Mae Gaynor Madgwick wedi ysgrifennu hanes cymhellol a dewr o'i phrofiad yn ysgol Pantglas y diwrnod hwnnw: y diwrnod y cafodd ei hanafu'n ddifrifol a cholli ei brawd Carl a'i chwaer Marylyn ymhlith y plant ysgol.

Yn ei llyfr, mae Gaynor yn esbonio sut y gadawodd y trychineb greithiau ymhell y tu hwnt i'r rhai corfforol arni hi ei hun, ei theulu, a'r gymuned gyfan. Mae hi'n atgoffa ei darllenwyr fod yna lawer o wahanol ffyrdd y mae unigolion a'r gymuned a oedd fwyaf cysylltiedig wedi cael eu heffeithio. Mae hi'n disgrifio ystod o ymatebion ymhlith y plant a oroesodd ac oedolion y pentref, a sut, dros y blynyddoedd a ddilynodd, nad oedd dewrder, gwydnwch a phenderfyniad y rhai a oroesodd bob amser yn cael eu diwallu â'r gofal, y cymorth a'r gefnogaeth yr oeddent eu hangen. Roedd llawer o fethiannau i gymryd cyfrifoldeb am y trychineb, ac mae gwersi i'w dysgu o hyd. Mae tair gair ar glawr ei llyfr—goroesi, cariad a chymuned—yn tynnu sylw at y dewrder rhyfeddol y mae hi ac eraill wedi tynnu arno.

Atgof arall a rannwyd gyda mi yr wythnos diwethaf oedd gan un o'n hoffeiriaid wedi ymddeol, y Parchedig Terry Cox, a oedd yn bymtheg oed adeg y trychineb. Rhedodd i Aberfan pan glywodd y newyddion, a'i atgof parhaol yw'r distawrwydd tensiwn ac ofnus ar y diwrnod hwnnw, wrth i'r tyrfaoedd a ymgasglodd barhau i dawelu, gan wrando'n daer am gri'r goroeswyr. Hyd heddiw, mae ofnadwyedd y distawrwydd hwnnw wedi aros gydag ef. Mae eraill wedi siarad am atgofion gwahanol o'r diwrnod hwnnw a'r dyddiau a ddilynodd: y rhai a fu farw yn llochesu eraill; y rhai a gynigiodd eu llafur yn cloddio; eneidiau dewr a gymerodd ar y tasgau annirnadwy o lanhau a gofalu am gyrff toredig y rhai a fu farw; pobl garedig a wrandawodd ar y galarus, a yrru pobl lle roeddent angen bod, neu a eisteddodd gyda'r rhai oedd angen rhywun wrth eu hochr.

Mae'r holl weithredoedd hyn yn adleisio rhywbeth o'r hyn a glywsom yng ngeiriau enwog Sant Paul, sy'n sôn am yr hyn y mae Cristnogion yn credu sydd wrth wraidd Duw: cariad.

Cariad y mae Sant Paul yn ei gyferbynnu â geiriau gwag, swnllyd bodau dynol. Cariad sy'n amyneddgar ac yn garedig. Cariad sy'n goddef popeth, yn credu popeth, yn gobeithio popeth, yn goddef popeth. Cariad nad yw byth yn dod i ben. Yr un cariad a glywn yn Salm 23: presenoldeb cariadus Duw, nad yw byth yn ein gadael, hyd yn oed pan fyddwn yn trigo yng nghwm cysgod angau; cariad sy'n ddigon cryf i yrru allan ofn; cariad sy'n ein gwahodd, yn ysgafn a chyda breichiau sy'n ein hamgylchynu, hyd yn oed pan fydd ymddiriedaeth ei hun yn teimlo'n amhosibl.

Mae ymddiried yng nghariad Duw yng ngwyneb trasiedi yn anodd. Mae galar yn gymhleth. Mae galar fel y mae Aberfan wedi'i wybod yn fwy nag y gallwn ei ddeall na'i egluro.

Ar yr adeg hon o goffáu, y gwahoddiad i ni yw hyn yn syml: dod â ni ein hunain fel yr ydym, gyda pha gymhlethdodau, amheuon, cwestiynau, tristwch neu ddicter bynnag a all fod gennym.

Efallai ein bod ni yma oherwydd ein bod ni’n gysylltiedig â rhywun a fu farw, neu oherwydd ein bod ni eisiau sefyll mewn undod â’r rhai sy’n galaru. Efallai ein bod ni yma’n cario dicter a thristwch dwfn, ac efallai ein bod ni’n bresennol gyda phenderfyniad i helpu’r gymuned i barhau i fyw.

Mae Cristnogion yn credu bod y Duw a greodd ac a garodd bob enaid yn clywed ein holl anghenion a'n dyheadau, ac mae bob amser yn agos at y rhai sydd wedi torri eu calonnau ac yn bresennol yn ein poen.

Gan na all ein geiriau byth siarad yn ddigonol am golled o'r fath, heddiw gofynnwn i Dduw glywed beth sydd ym mhrof ein calonnau. Gan ofyn am nerth: y bydd ein pryder cariadus, a'n hymrwymiad ar y cyd i ddysgu o'r gorffennol, yn helpu i fynd i'r afael â'r boen, gan adeiladu llwybrau tuag at obaith, iachâd, a chyfanrwydd i bawb. Amen.